Mũtiiri Header title=
Injini ya Gũcaria
Mũtiiri na ngugiwathiongo.com

Tonya Mũciĩ wa Mũtiiri


Prof. Ngũgĩ wa Thiong'o - MŨtabarĩri  Mũnene

Nĩ wega nĩ gũtonya mũciĩ ũyũ wa Mũtiiri rũrendainĩ rwa thĩ yothe (World Wide Web). Kiugo Mũtiiri kiugĩte atĩa? Reke tũhũthĩre kĩonereria kĩmwe kana igĩrĩ tũgĩtaũra uge wa kĩo. Irigũ kana mũtĩ ũinamĩte ũtiiragwo na gĩtugĩ. O na nyũmba ĩinamĩte. Gĩtugĩ kĩu nĩ mũtiiri. Mũndũ egũkũra etirimagia na mũtirima. Mũtirima nĩ mũtiiri. Mũndũ akĩrua kana mũtumia akĩheyo mwana nĩ akoragwo na mũtiiri. Kwoguo kiugo mũtiiri gĩkuwĩte mauge maingĩ no mothe manyitanĩirie rĩciria rĩa ũrũngithia wa kĩndũ, ũndũ, ngoro, mĩĩrĩ, mĩthiĩre kana mĩikarĩre. Mũtiiri nĩ mũndũ, kĩndũ kana ũndũ ũhotithagia, ũkarũngithia na ũgateithĩrĩria. Mũtiiri nĩ mũrũngithia, mũnyitĩrĩri, mũtungatĩri, mũteithĩrĩria.

Mũciĩ ũyũ nĩ waku. Nĩ mũciĩ wa mũndũ wothe wendete gũkũria Gĩgĩkũyũ hamwe na thiomi ciothe cia andũ a Kenya na Abirika, na makĩria mũndũ wothe wendete mĩaranĩrio ya thiomi na njĩra ya ũtaũro. Kwa ihinda inene ithuĩ andũ a Kenya, hamwe na andũ a Abirika yothe, tũkoretwo tũgĩthioma na thiomi cia Rũraya. Cio nĩ thiomi njega. No ti kuga atĩ nĩ thomoku gũkĩra thiomi iria ingĩ. Ningĩ mũndũ ndangĩtinia rũrĩmĩ rwake etumĩrĩre rwa kũheyo o na rwĩ rwega atĩa. Mũthiomerwo ndahonaga!

Mũciĩ ũyũ nĩ ũgũkorwo wĩ na nyũmba nyingĩ. Wakinya haha nja no ũrore nĩ nyũmba ĩrĩkũ ũkwenda kwamba kũhũra hũti ũingĩre. O nyũmba ĩrĩkoragwo na kũndũ kũingĩ; na o kũndũ gũgakorwo kwĩ na tuuco kana rumu ingĩ cia kuo. Kwoguo watonya nyũmba nĩ we ũkũmenya harĩa ũkwamba kũhaara kana gwĩtahĩra kĩrĩa kĩrĩ ho.

Ĩmwe ya nyũmba iria ciĩ ho nĩ ya Mũtiiri, Njaranda ya Mĩikarĩre (Journal of Culture). Njaranda ĩno yambĩrĩirie 1994. Nĩ tũrutĩte ciohe inyanya na njĩra ya gũcabithia. Ya kanana ĩ haha rũrendainĩ, gũkũ mũciĩ ũyũ, na ningĩ ĩrĩ o ho na njĩra ya gũcabithia. Namba iria ngũrũ - kuma ya mbere nginya ya mũgwanja - nĩ ikũigwo nyũmba ya cio, ta arĩ ikũmbĩ - o gũkũ mũciĩ ũyũ wa Mũtiiri.

Njaranda ya Mũtiiri nĩ ya kĩrĩra na mĩikarĩre. Nĩ njaranda ya mbere ya rũthiomi rwa Abirika ya kũhiũrania na kĩrĩra na mĩikarĩre ya kĩrĩu. Kwĩnyitithania na Mũtiiri nĩ kwĩnyitithania na ũkũria wa ũmenyo na wa mĩikarĩre. Njaranda ĩno yumaga maita matatũ mwaka. Ĩkuwaga ng'ano, ndungo ciĩgiĩ ũthamaki, ũtene (hithitũrĩ), meciria ma ũteti, ũcumi, thayathi (kana ũthimũri), ũturi, na mangĩ maingĩ. Njaranda ĩno yanjirio getha ĩtiirage rũthiomi na njĩra ciothe.

Andũ aingĩ mathahagia thiomi cia Abirika, makoiga itingĩhota gũithĩria meciria me na ũriku, meciria ma ũkũria wa bũrũri, meciria megiĩ ũthii wa na mbere wa kĩrĩu. Mũtiiri nĩ kĩonereria kĩnene kĩa atĩ gũtirĩ maũgĩ o na marĩkũ matangĩkuwo nĩ thiomi citũ. Ng'ano nyingĩ thĩiniĩ wa Mũtiiri, marebeta maingĩ, na ndungo nyingĩ nĩ iria ikoragwo kĩhumoinĩ itungĩtwo na Gĩgĩkũyũ. No Mũtiiri nĩ ĩkuwaga maũndũ maingĩ mataũrĩtwo kuma thiomi ingĩ cia Kenya, Abirika, na thĩ ng'ima. Mũtiiri iteng'eranagia na kaũgĩ gothe kangĩguna athomi a yo ĩtegũthutũkania rũũrĩrĩ rwa mwandĩki. Kĩrĩa kĩrĩ na bata nĩ ũndũ ũcio ũkorwo wĩ na cama, ũgima, ũguni, uma-andũ, na ũriku wa meciria.

Tene mbere ya manjeneti, rĩrĩa mwaki wa kũrũĩra wĩyathi wakanĩte mũno bũrũriinĩ witũ, nĩ kwarĩ ngathĩti nyingĩ cĩandĩkagwo na thiomi cia andũ airũ a Kenya. Ngathĩti ta Mũiguithania, Mũmenyereri, na ingĩ nyingĩ nĩ ciateithagia andũ aitũ kwĩmenya, na kũmenya ũrĩa bũrũri na thĩ yothe gwathiaga na mbere. Mũkoronia ona ũrĩa ngathĩti icio ciarahũra mũingĩ meciria, aekire atĩa? Agĩcihinga. Agĩcihũra marubuku wathoinĩ, o hamwe na mabuku marĩa maandĩkagwo na thiomi cia Abirika. Andĩki arĩa maandĩkaga na Gĩgĩkũyũ ta Gakaara wa Wanjaũ, Stanley Kagĩka, Henry Muoria, magĩtwarwo njeera kana makĩingatwo bũrũriinĩ. Kĩngeretha gĩgĩtigwo atĩ no kĩo giki kĩhaaroinĩ kĩa meciria.

Ona thutha wa Wĩyathi, bũrũri witũ nĩ wahanire ta watahwo nĩ Kĩngeretha. Tiga nĩ gĩthwaĩri kĩeyũmĩrĩirie, gũtirĩ o na rũmwe rwa thiomi ici ingĩ rũkoretwo rũrĩ na ngathĩti, magathini, kana njaranda ĩngĩthomwo makĩria nĩ arĩa matoĩ Kĩngeretha. Andũ gũte thiomi ciao nĩ ũndũ ũmwe na gũte ũrigithathi wao. No tũririkane atĩ gũtirĩ andũ o na arĩkũ marĩ makũrio nĩ thiomi cia mabũrũri mangĩ. Andũ a China na Japan maragia na makahũthĩra thiomi ciao nĩ guo mekũrie hamwe na ũgĩ wao, gĩthomo kĩao, mĩikarĩre yao, na ũtonga wao. Rĩu nĩ mathiĩte na mbere na magetongia o makĩhũthagĩra thiomi ciao.

Mũtiiri nĩ ĩrutĩire ngũbia magathĩti ta Gĩkũyũ na Mũmbi na Inooro, marĩa makoretwo meyũmĩrĩtie thutha wa wĩyathi, na makahurutĩra mwaki wa rũthiomi. O hamwe na tũmeme na aini a nyĩmbo cia thiomi citũ. No tũngĩrora wega mũno, tiga nĩ kĩrĩkanĩro, rũthiomi rwitũ na thiomi ingĩ nyingĩ cia Abirika cingĩahwererekeire kĩmwandĩkĩreinĩ o tene. Mũtiiri ĩrehete rwĩga rwayo irugainĩ rĩa kũriũkia na gũkũria mandĩko ma rũthiomi rwitũ, thiomi citũ cia Kenya, na thiomi citũ cia Abirika. Kanya gatune nĩ mwamũkanĩro!

No kũruta ngathĩti, magathini, kana o njaranda gũtirĩ ũndũ wa bata kũngĩongerera rũthiomi hatarĩ athomi. Andũ amwe moyaga karatathi kandĩke na Gĩgĩkũyũ, magakarora o ciugo nyinyi, makageria gũgathoma, no thutha wa gũtondoira hanini magagaikania thĩ makoiga atĩ Gĩgĩkũyũ kĩ hinya gũthoma o na gũkĩra Kĩngeretha. Andũ ta acio ngũmoria atĩrĩrĩ: Nĩ mĩaka ĩigana matũũrĩte mathomaga Kĩngeretha kĩu? Andũ ta acio nĩ meharĩirie kũhe Kĩngeretha o na mĩaka makĩria ya ikũmi makĩĩruta gũgĩthoma na gũkĩandĩka wega. No matingĩhe Gĩgĩkũyũ o na ithaa rĩmwe! Na magacoka kuga atĩ Gĩgĩkũyũ kĩ hinya gũthoma! Maũndũ mothe thĩiniĩ wa ũtũro monekaga nĩ ũndũ wa kũgerio. Mageria no mo mahota. Gũtirĩ kĩega kĩonekaga hatarĩ thithino. Geria, geria, geria rĩngĩ na rĩngĩ nginya ũtigĩrĩre nĩ ũrathoma rũthiomi rwaku wega. No ũmenye atĩ mũthomi mwega nĩ ũrĩa ũikagia maitho kabere akona harĩa harĩ gatithio, gaturumo, kĩũria kana kĩgũthũko! Maitho magateng'era makinya merĩ kana matatũ ũguo mbere ya rũrĩmĩ! Ũguo no ta ũrĩa maitho matongoragia magũrũ, amu gũtirĩ mũndũ ũthiaga arorete magũrũ make magĩkinyũkia. Mũndũ aikagia maitho kabere, magũrũ magakĩgera harĩa monio nĩ maitho. No mũndũ angĩthiĩ arorete magũrũ make, mũndũ ũcio egũthiĩ akĩhĩngagwo! Gũthoma no ta guo. Maitho magĩrĩirwo nĩ gũkorwo me ciugo igĩrĩ kana ithatũ mbere ya rũrĩmĩ.

Nĩ ũthomete ibuku rĩĩrĩ?

Mũtiiri ningĩ ndĩngĩgĩa hinya na mĩri mĩrũmu hatarĩ andĩki. Oya karamu na karatathi. Umbũrĩra athomi arĩa angĩ meciria waneciria; ganĩra athomi a Mũtiiri karũgano kana ũmandĩkĩre karebeta wanatunga! Wona ũndũ ũtetĩkanĩtie na guo Mũtiiriinĩ, andĩka ũtwĩre. Ningĩ ũngĩkenio nĩ ũndũ mũna, na nĩ ũkwenda kũongerera, oya karamu. O rĩngĩ oya karamu ũtwandĩkĩre. Wĩrute gũthaaka, gũtheka, gwĩtaara, gũtarania, na kũgariũra maũndũ na maũgĩ mothe ũkĩhũthĩra rũthiomi rwaku.

Hatirĩ nganja atĩ maũndũ maingĩ maitũ Abirika nĩ mogomirio nĩ ũkoronĩ. Wogomu ũrĩa mũnene umanĩte nĩ ngũkũ ĩrĩa twerirwo nĩ mũtiga irĩ, mwandĩki Gakaara wa Wanjaũ, atĩ yekĩrirwo ciongoinĩ cia arĩa athomu: Ngũkũ ya gũkũgaga kĩũkoronĩ tũgĩciria na tũkĩbanga megiĩ ũcumi, ũteti, mwathanĩre, gĩthomo, tuge meciriainĩ na mĩkĩreinĩ ya maũndũ maitũ. Ũguo ti kuga atĩ andũ matingĩruta ũmenyi kana mĩikarĩre kuma kũrĩ andũ angĩ. Gũtirĩ andũ meiganĩtie ũmenyi. Na ũmenyi ndũrĩ mũthia. No nũũ woigire atĩ ũmenyi ũcio no ũkũgirwo na thiomi cia rũraya? Mũciĩ ũyũ nĩ wa kũnganĩria na gũkũrĩria ũmenyi tũkĩhũthĩra Gĩgĩkũyũ, arĩ njĩra ĩmwe ya kuonania atĩ thiomi cia Abirika o na cio no ithoithe kĩhaaroinĩ kĩa ũgĩ na ũmenyo. Twĩtiire na thiomi citũ.

Wĩkumie na rũthiomi rwaku. Wĩtiire na Mũtiiri. Tambia cia mũciĩ ũyũ wa Mũtiiri kũrĩ andũ othe. Makinyĩrie mwĩto. Othe nĩ etĩre iruga.
Karĩbũ Mũciĩ wa Mũtiiri!